Deeskalacja podczas interwencji policyjnej: 5 zasad, które działają na ulicy

Deeskalacja podczas interwencji to spokojny ton, forma grzecznościowa i konsekwencja – nie ustępstwo. Doświadczony patrol używa jej, żeby uniknąć użycia siły i szarpaniny na oczach świadków. Poniżej pięć zasad z praktyki funkcjonariusza po piętnastu latach służby patrolowo-interwencyjnej, przydatnych zarówno na służbie, jak i przy szkoleniu nowych funkcjonariuszy.

Czym jest deeskalacja podczas interwencji policyjnej?

Deeskalacja to zestaw technik komunikacyjnych – ton głosu, forma zwracania się, tempo mówienia – które obniżają napięcie u osoby kontrolowanej bez rezygnowania z celu interwencji. Nie jest ustępstwem wobec agresora. Jest sposobem sprawowania kontroli takim, żeby druga strona nie miała powodu jej kwestionować.

W części środowiska pokutuje przekonanie, że grzeczność to słabość. Że jak zaczniesz od „proszę pana”, to klient wejdzie ci na głowę. Nasz rozmówca stawia sprawę wprost: uprzejmość to nie jest miękkość, uprzejmość to narzędzie – tylko trzeba umieć się nim posługiwać, bo używane bez zrozumienia przynosi więcej szkody niż pożytku.

Mit bierze się z mylenia dwóch różnych rzeczy. Uległość to oddanie kontroli – funkcjonariusz prosi i czeka, aż druga strona łaskawie się zgodzi. Uprzejmość to sposób jej sprawowania – komunikowanie decyzji, która i tak zapadnie, w formie nieodbierającej rozmówcy godności. „Proszę pana, poproszę dokumenty” nie jest pytaniem, tylko poleceniem ubranym w formę, która pozwala je wykonać bez poczucia upokorzenia.

I tu jest sedno: większość oporu na interwencjach nie bierze się z tego, że ludzie nie chcą wykonać polecenia, tylko z tego, że nie chcą wykonywać go w sposób, który na oczach innych odbiera im twarz.

Przedstawienie się funkcjonariusza: obowiązek, który jest też taktyką

Zacznijmy od stanu prawnego, bo w wielu tekstach pokutuje nieaktualna wersja. Zgodnie z § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 8 listopada 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 2535) policjant przystępujący między innymi do legitymowania podaje stopień, imię i nazwisko w sposób umożliwiający odnotowanie tych danych oraz przyczynę podjęcia czynności służbowych. Podstawę prawną podaje na żądanie osoby, wobec której czynność jest prowadzona – wcześniej, pod rządami rozporządzenia z 2005 r., robił to z urzędu.

To obowiązek. Ale doświadczony patrolowiec traktuje go też jako pierwszy komunikat taktyczny. Funkcjonariusz, który zaczyna od przedstawienia się spokojnym głosem, mówi tym samym trzy rzeczy:

• „wiem, kim jestem” – podaje dane, których nikt niepewny swojej pozycji by nie podał,
• „wiem, po co tu jestem” – przyczyna czynności zdejmuje ze stołu pytanie „a o co chodzi”,
• „nie boję się tej sytuacji” – na tyle, żeby zaczynać od krzyku.

Odwrotnie działa pominięcie formalności. „Dawaj dokumenty” komunikuje pośpiech i nerwowość, a ulica czyta nerwowość bezbłędnie. Dochodzi do tego kamera, która jest zawsze – materiał zaczynający się od wzorcowego przedstawienia się broni się sam. Szczegóły samej procedury rozpisaliśmy w tekście o tym, co dokładnie mówi ustawa o legitymowaniu.

„Pan” i „pani” bez wyjątków – dlaczego forma nigdy nie jest opcją?

Wobec profesora i wobec człowieka w kryzysie bezdomności, wobec seniorki i wobec dwudziestolatka, który właśnie wyzywa patrol od najgorszych. Na „ty” mówi się do kolegów, a klient z interwencji kolegą nie jest – choćby miał osiemnaście lat i wyglądał na piętnaście.

W ogniwie naszego rozmówcy służył starszy funkcjonariusz, który słynął z tego, że nawet podczas obezwładniania mówił „proszę pana”. „Proszę pana, ręce do tyłu. Proszę pana, proszę się nie szarpać”. Młodzi się z tego śmiali, dopóki nie zauważyli dwóch rzeczy. Jego interwencje rzadziej kończyły się użyciem siły, bo ta forma tonowała emocje do ostatniej sekundy. A kiedy już musiał użyć siły, żadna skarga się nie utrzymywała, bo każdy świadek i każde nagranie potwierdzały człowieka, który do końca zachował formę.

Przejście na „ty” w trakcie interwencji to prezent dla drugiej strony. To sygnał, że funkcjonariusz stracił panowanie nad sobą – a skoro nad sobą, to może i nad sytuacją. Skrócenie dystansu bywa konieczne i są sytuacje, w których na formy grzecznościowe nie ma już miejsca. Ale tam, gdzie można, się ich używa.

Ten sam nawyk działa przy zakładaniu kajdanek. Funkcjonariusz, który mówi, co robi i po co, spokojnym tonem, spotyka mniejszy opór niż ten, który szarpie w milczeniu. Warunek jest jeden: sprzęt musi być tam, gdzie ma być. Kajdanki wyciągane z ładownicy na kajdanki HTL jednym ruchem to inna sytuacja niż szukanie ich po pasie przy szarpiącym się zatrzymanym.

Ton i głośność: zasada odwrotnej proporcji

Im głośniej robi się po drugiej stronie, tym ciszej powinno robić się po stronie patrolu. To zasada wyniesiona z tysięcy interwencji i jednocześnie ta, którą najtrudniej utrzymać, gdy ktoś krzyczy prosto w twarz.

Krzyk na krzyk to licytacja, której nie da się wygrać – pijany i pobudzony może krzyczeć bez końca, a funkcjonariusza obowiązuje mundur. Obniżenie głosu działa dwojako: zmusza rozmówcę do wysilenia uwagi, żeby w ogóle usłyszeć polecenie, a wysilona uwaga to już początek kontaktu. I pokazuje gapiom oraz kamerom, kto na tej ulicy jest profesjonalistą.

Głos podnosi się w jednej sytuacji: krótka, głośna, jednoznaczna komenda w chwili realnego zagrożenia. I właśnie dlatego nie wolno zużywać tego argumentu wcześniej. Funkcjonariusz, który krzyczy przez całą interwencję, w momencie krytycznym nie ma już czym wybrzmieć – jego „stój” brzmi tak samo jak „dawaj dokumenty” sprzed pięciu minut, a do tego ma zdarte gardło od całego dnia wydzierania się.

Słowa, które obniżają napięcie (i tętno funkcjonariusza)

„Dziękuję” po odebraniu dokumentów. „Przepraszam, że pana zatrzymuję, to potrwa kilka minut”. „Rozumiem, że się pan spieszy”. Nasz rozmówca porównuje to do smarowania mechanizmu: interwencja to maszyna, która zgrzyta, bo nikt nie lubi być kontrolowany, legitymowany ani pouczany. Te formuły nie zmieniają treści czynności ani o milimetr, ale zmniejszają tarcie na każdym etapie.

Jest jednak druga strona mechanizmu, o której mówi się rzadziej. Spokojna forma uspokaja tego, kto jej używa – funkcjonariusz mówiący spokojnie sam sobie obniża tętno. To nie poezja, tylko fizjologia. Zaczynając setną interwencję w miesiącu od „dobry wieczór” zamiast od warczenia, robi się przysługę własnemu układowi nerwowemu.

Uprzejmość pod prowokacją: co robić zamiast riposty?

Cały ten savoir-vivre jest łatwy przy kulturalnym emerycie. Sztuka zaczyna się przy prowokacji, obelgach i człowieku, który opluwa słowami patrol, jego rodziny i cały mundur. Kultura osobista funkcjonariusza na interwencji nie zależy od kultury rozmówcy – zależy wyłącznie od niego samego.

W chwili zejścia do poziomu wyzywającego przestaje się być funkcjonariuszem na interwencji, a staje się drugim uczestnikiem pyskówki. I każdy świadek to widzi. Odpowiedź na prowokację jest zawsze ta sama: spokojna forma i konsekwentny spacer po ścieżce wytyczonej przez patrol, bez wycieczek osobistych.

To nie znaczy, że funkcjonariusz ma być workiem treningowym. Znieważenie funkcjonariusza to przestępstwo i reaguje się na nie środkami prawnymi, na chłodno, przez zawiadomienie o przestępstwie – nie ripostą podwórkową. Satysfakcja z riposty trwa pięć sekund. Pociągnięcie do odpowiedzialności karnej działa dłużej: jest kamerka, jest nagranie, a z panem spod sklepu widzimy się za pół roku na sądowym korytarzu. Wtedy to on płaci zadośćuczynienie, a nie Skarb Państwa jemu za niesłuszne zatrzymanie albo uszczerbek na zdrowiu, bo w nerwach ktoś go za mocno powyginał.

Gdzie kończy się deeskalacja, a zaczyna taktyka?

Uprzejmość ma swoje granice, a ich mylenie to błąd równie groźny jak chamstwo.

Granica pierwsza: realne zagrożenie

Uprzejmość nigdy nie może opóźniać reakcji na zagrożenie. Kiedy sytuacja się sypie – nóż, zamach, atak – kończy się savoir-vivre, a zaczyna taktyka. Krótkie komendy, działanie, siła adekwatna do zagrożenia. Uprzejmość wraca po opanowaniu sytuacji, i to też jest ważne: obezwładniony człowiek, któremu po założeniu kajdanek spokojnie mówi się, co będzie działo się dalej, rzadziej szarpie się w radiowozie.

Spokój funkcjonariusza w momencie napięcia wynika w dużej mierze z tego, że nie musi myśleć o sprzęcie. Pewna, przewidywalna kabura policyjna z serii HTL daje ten sam ruch za każdym razem. To, jakich środków przymusu wolno użyć i w jakich sytuacjach, opisaliśmy osobno – zobacz, jakie środki przymusu może zastosować policja.

Granica druga: uprzejmość bez konsekwencji to teatr

Jeżeli trzy razy grzecznie poproszono i nic, czwarty raz się nie prosi. Przypomina się o konsekwencjach zapowiedzianych na samym początku i realizuje je – nadal spokojnym tonem. Grzeczność, za którą nie stoi nic, ulica rozszyfrowuje w minutę. Grzeczność, za którą stoi pewna i nieuchronna procedura, to mieszanka, na którą nie ma sposobu.

Nasz rozmówca powtarzał to młodym jednym zdaniem: mów jak człowiek, działaj jak procedura. Miękka forma, twarda treść.

Konsekwencja: dlaczego jedno ustępstwo kosztuje przez lata?

Skoro padła zapowiedź konsekwencji, po przekroczeniu granicy trzeba ją zrealizować. To konsekwencja krótkofalowa. Ale z niej bierze się druga, ważniejsza.

Policjanci podejmują interwencje wobec tych samych osób, tych samych grup i pod tymi samymi adresami. Nierzadko kilka razy w ciągu jednej służby. Zostaje się zapamiętanym – i to funkcjonariusz decyduje jak: jako ten, który się wycofał, albo jako ten, do którego nie ma podjazdu. Jeżeli raz da się sobie wejść na głowę, odbudowa pozycji kosztuje dużo więcej wysiłku niż jej utrzymanie.

Dlaczego kamera zawsze nagrywa: wpływ świadków na przebieg interwencji?

Człowiek sam na sam z patrolem i ten sam człowiek przy kolegach, przy partnerce, przy gapiach z telefonami to dwie różne osoby. Przy publiczności każdy komunikat odbierany jest podwójnie: raz jako treść, drugi raz jako test pozycji.

To jest sedno mechanizmu, którego nie widać z boku. Jeżeli forma polecenia poniża, rozmówca nie walczy z poleceniem – on walczy o twarz. I będzie walczył do końca, bo przegrana na oczach swoich kosztuje go więcej niż noc na dołku. Uprzejma forma rozbraja ten mechanizm, bo pozwala wykonać polecenie i zachować twarz jednocześnie.

Widać to też po drugiej stronie kajdanek. Prawie każdy patrolowiec zna zwrot zatrzymanego: „pan jest w porządku, o panu złego słowa nie powiem, ale tamten...”. Ten człowiek ma już kajdanki i jedzie na dołek. Nie trzeba go dobijać ani się nad nim pastwić – to nic nie wnosi, a zostaje w pamięci na lata.

Zasady nagrywania interwencji przez postronnych to osobny temat – opisaliśmy zasady nagrywania interwencji przez świadków w oddzielnym tekście.

Sprzęt, który wspiera spokojny przebieg interwencji

Spokojny przebieg interwencji to też kwestia tego, co funkcjonariusz ma na sobie. Nerwowe szukanie kajdanek albo latarki po pasie widać z daleka i czyta się to dokładnie tak, jak wygląda – jako brak kontroli. Dlatego warto spojrzeć na pełną kolekcję wyposażenia patrolowego Hold The Line nie pod kątem tego, jak wygląda, tylko jak zachowuje się w ruchu.

Dobrze rozłożony pas patrolowy HTL pozwala sięgnąć po każdy element bez patrzenia i bez zmiany postawy. Podobnie działa dopasowana kamizelka patrolowa ZTAC-2, która nie krępuje ruchów przy legitymowaniu ani przy zakładaniu kajdanek. Ruch funkcjonariusza jest częścią komunikatu tak samo jak ton głosu – sprzęt nie zastąpi techniki komunikacji, ale źle dobrany potrafi ją skutecznie zepsuć.

Najczęściej zadawane pytania

Źródła

• Rozporządzenie Rady Ministrów z 8 listopada 2023 r. w sprawie postępowania przy wykonywaniu niektórych uprawnień policjantów (Dz.U. 2023 poz. 2535) – ISAP
• Tekst rozporządzenia (PDF, Dziennik Ustaw)
• Ustawa z 6 kwietnia 1990 r. o Policji – art. 61 (obowiązek okazania legitymacji)